La seguida de la cronica d'Isabelle Collomb, toponimista al Congrès, dedicada a la toponimia occitana dins la quala evocarà l'avançada de sas òbras e diferents aspèctes e nocions d'aquela disciplina. Nos informarà tanben de l’actualitat de la recèrca e de las publicacions.
Los peatges dins la toponimia occitana
Coma l'aviái anonciat dins lo darrièr article sus la nocion de limit, me sembla que, per n'acabar amb lo subjècte, un recensament de la toponimia occitana dels peatges s'impausa.
Fòrt nombroses jos l'Ancian Regim, la magèr part es desapareguda après la Revolucion daissant coma traças los toponims que los designavan. D'unes mòstran amb evidéncia la foncion passada dels luòcs, d'autres son mai discutibles e fan pas totjorn l'unanimitat.
Los toponims explicits
Lo tèrme mai evident que se pòsca encontrar es, segur, lo de « peatge », que presenta pas cap d'ambigüitat. Lo mot a pas de ligam etimologic amb l'idèa de « pagar » al contra de çò que se pensa sovent. Es eissit del latin tardiu ᴘᴇᴅᴀᴛɪᴄᴜᴍ, literalament « drech de metre lo pè », valent a dire « drech de passatge ».
Se pensa primièr a Bourg-de-Péage [Lo Borg dau Peatge], comuna de Droma dont lo nom emana dirèctament del peatge que los monges del capítol de la collegiala Sant-Barnard de Romans-sus-Isèra avián instituït sul pont qu'avián fach bastir sus Isèra.
Mantun autres lòcdiches son nommats Le Péage [Lo Peatge] : a Savinhac dins Avairon (ont subsistís una traça de la bòrna de peatge mas ont degun sap pas mai que fasiá pagar qué e perqué) ; a Senta Cecília d'Andòrge dins Gard a proximitat d'un pont sul Gardon d'Alès ; a Montclar de l'Òssa dins Gers, lòcdich uèi inabitat al limit de la comuna de Sent Maur ; a Aràs dins Ardecha ; a Lei Penas de Mirabèu dins las Bocas de Ròse, portat Grand Péage [Peatge Grand] sus la carta de Cassini ; a Mauçana dins los Alps de Nauta Provença, lòcdich que pòrta lo nom evocador de Mas de la Peine [Mas de la Pena] sus la carta de Cassini ; a Gulhon dins Òlt e Garona que Cassini noma Peuge, estacion peatgèra sus Garona en limit de Toarç de Garòna e Busèth de Vaïsa ; a Cèla dins lo Puèi de Doma ; a Ornhac de Vesera en Corresa, sus l'anciana rota d'Usercha a Montargis, al limit de Voltesac … Se tròbe tanben lo Pas du Péage [Pas del Peatge] a Vitrac del Cantal, al limit precís de la comuna de Sant Mamet e La Salvetat o encara, amb de grafias mai pròchas de la fonetica occitana Le Péatgé [lo Peatge] a L'Auraet dins Gers o lo Pech del Piatzé [Puèg del Peatge] de Vailats dins Òlt.
D'unes d'aqueles toponims, coma o disiái en introduccion, son desaparegut amb lor foncion, coma per exemple La Chapelle du Péage [La Capèla del Peatge], comuna de Montchalm dins lo Cantal, atestat tre 1508, o dels lòcdiches le Péage-Bas [lo Peatge Bas] e le Péage Haut [lo Peatge Naut] de la comuna de Jabrun, egalament dins lo Cantal, desapareguts tre 1789 segon lo Diccionari topografic del departament.
Mens evidents mas tanben explicits son los toponims de la mena “Pigière, Pigère, Pugère” ; lo Tresor dóu Felibrige de Mistral los balha coma eissits del latin tardiu ᴠɪᴀ ᴘᴇᴅᴀɢɪᴀʀɪᴀ, “camin ont se pagava un peatge”. A Bana en Ardecha, se tròba Pigère [Pigèra] sul camin que mena als Vans ; La Pugère du Rocher [La Peatgèra del Ròc] de Senàs (Bocas de Ròse) es portada Péagère du Rocher sus la carta de Cassini ; La Grande Pugère [La Peatgèra Granda] de Trets (Bocas de Ròse) es un luòc-dich situat a l'exacte limit d'amb Pueglobier e Porrieras (Var).
D'unes luòcs dont lo nom es eissit de l'occitan « barrar » o « barrièra » pòdon tanben evocar la preséncia de peatges e mai se l'emplec dels tèrmes d'aquela familha de mots renvia pas sistematicament a lor preséncia ; l'ai ja dich, pòt èsser de simples limits, naturals o bastits. Lo latin medieval ʙᴀʀʀᴀᴇ es ja tanben atestat al sens de « barrièra de peatge »1, e es tanben lo sens de l'ancian occitan « barra » qu'a significat « drech de dintrada, peatge »2. Franck R. Hamlin nòta a mai que l'occitan « barrièra », a generalament lo sens de « limit de l'autreg d'una vila, burèu establit sus las rotas per la levada dels peatges »3.
Se pòt citar la comuna de Barra de las Cevenas en Losera, situada a proximitat de la frontièra que separava doas grandas tribús gallesas, los Gabales al nòrd e los Volques Arecomics al sud ; La Barre [la Barra], comuna de Vairac dins Vinhana Nauta que « marca lo limit entre Lemosin e Peitau, lo vescomtat de Limòtges e la de Rechoard »4 ; la Rue de la Barre [Carrièra de la Barra] a Caors (Òlt) que « se situa a l'emplaçament de la Porte de la Barra [Pòrta de la Barra] que, al sègle XIV èra la dintrada septentrionala de la vila fortificada ont l'administracion consolara fasiá percebre un peatge dels mercands arribant per la rota de París »5 . Lo Pouts Labarre [Potz la Barra] a Salhac dins Òlt, se situa sus una barra rocassosa qu'establiguèt la frontièra d'amb las tèrras de Sent Progèt (Tarn e Garona).
Nombroses lòcdiches portant lo nom de La Barrière [La Barrièra] son atestats coma d'ancians peatges. Es lo cas del de L’Escura d'Albigés dins Tarn ont los cònsols avián installat un peatge, atestat tre 1264, de Les Barrières [Las Barrièras] del Poget e de Sant Joan de la Blaquièira dins Erau segon Franck R. Hamlin6. Es probable tanben segon Pierre-Henri Billy que lo Col de la Barrière [Pas de la Barrièra] « situat entre Alzon (Gard) e Sauclièiras (Avairon), tiá son nom d'un pòst de peatge sus la rota, a l'endrech ont se passava de la generalitat de Montpelhièr a la de Montalban. »7
Lo tèrme « leuda » (que se tòrna trobar dins l'ancian francés « laide », impòst, drech levat sus las denrèas) es atestat en toponimia amb lo sens de « peatge » en tota l'Occitània lingüistica. Paul Lebel e Paul Maitrier fan remarcar que lo sol Diccionari topografic d'Aude recensa mai de quaranta ancians lòcdiches La Leude [La Leuda],ont se percebiá una taxa sus las marchandisas8. Se tròba dins La Lieude [La Leuda], comuna de Merifonts (Erau), La Leude [La Leuda] a Campendut (Aude), portat « peatge » sus la carta de Cassini, a Cessalas (Nauta Garona) o a Madièra e Maseras (Arièja) per balhar pas que qualques exemples.
Lo mot « doana » sembla aver daissat pauc de traças dins la toponimia anciana. Se pòt pasmens citar La Douana [La Doana] a La Jàvia dins los Alps de Nauta Provença, al limit dels terradors d'aquela comuna, de Blegièrs (uèi comuna de Prats de Blèuna Auta) e de Bèujòc.
« Octroi », es tanben un tèrme que daissèt pauc de traças toponimicas dins lo sud de França. S'agís d'un tèrme francés dont l'equivalent occitan es mai sovent « peatge » o « leuda ». S'a pasmens L’Octroi [Lo Peatge] a Malvièrs dins Aude, a l'una de las dintradas nòrd de la vila, ancianament fortificada. L’Octroi al Hrèishe (Lanas) portat Loustaou [L'Ostau] sus la carta de l'Estat Major e Bonne Chère [Bona Cara] sus la de Cassini demòstra lo ligam entre peatges e aubèrgas, qu'evocarem mai luènh.
Lo tèrme « arrèst » a pogut tanben indicar la preséncia d'un peatge. Es segurament lo cas del lòcdich al nom plan pintoresc Orestatot [Arrèsta tot] a Sant Julian de Torçac dins Cantal, coma o confirma lo Diccionari topografic del departament. Benlèu n'es tot parièr per Les Arrestieux [Los Arrestiós] de Peçac (Gironda), situats sus una via de comunicacion importanta e anciana portada Anciana Levée9 sus la carta de Cassini), al limit precís de Cestàs.
Se tròba un lòcdich Avise-toi [Avisa-te] sus la rota que mena d'Orlhac a Argentat, situat comuna de Sant Estèfe de Cantalés (Cantal) a 500 mètres d'un pont sul Riu de Pont Bernat, riu fasent limit amb la comuna de Sant Pau de las Landas ont se tròba, sus la meteissa rota, 900 mètres mai luènh, un lòcdich Prente-Garde [Pren-te-Garda]. Lo Diccionari topografic del Departament del Cantal, confirma qu'Avise-toi [Avisa-te] èra plan un peatge.
(a seguir)
Isabèla Collomb
1 Du Cange et al., Glossarium mediæ et infimæ latinitatis. Niort : L. Favre, 1883-1887 . Entrée barræ 11
2 Gendron, Stéphane : La toponymie des voies romaines et médiévales. Paris : Errance, coll. Hespérides, 2018. p. 115
3 Hamlin, Franck R. Dictionnaire Topographique et Étymologique de l’Hérault. Montpellier, Etudes Héraultaises, 2000. p. 31
4 Billy Pierre-Henri. « Les limites territoriales dans la toponymie de la France ». In: Nouvelle revue d'onomastique, n°31-32, 1998. p. 172
5 Ibid.
6 Hamlin, Franck R. op. cit. p. 31
7 Billy Pierre-Henri. « Les limites territoriales dans la toponymie de la France ». In: Nouvelle revue d'onomastique, n°31-32, 1998. p. 173
8 Lebel Paul, Maitrier Paul. « À la recherche des anciennes limites ». In : Onomastica. Revue Internationale de Toponymie et d'Anthroponymie, 1ère année, n°2, juin 1947. p. 130
9 Una « levada » es un camin bastit en subre-auçada, bordat de valats, permetent de passar « a pè eissuch » dins las landas e los paluns. Aquelas « levadas » correspondon sovent a de vias plan ancianas (medievalas, de còps d'origina antica) dont lo traçat èra encara visible al sègle XVIIIen, d'ont la mencion « anciana ».